(NIE)RZECZYWISTOŚĆ RÓWNOLEGŁA: RAJDOWA NIESYMULACJA

 

Gdy tylko ludzkość wymyśliła koncepcję gier, zaraz podzieliła je na dwie kategorie: zręcznościowe i strategiczne.

Te pierwsze wymagały… zręczności, czyli umiejętnego obchodzenia się z jakimiś przedmiotami i błyskawicznych reakcji na zmieniające się sytuacje, te drugie – wymyślenia i konsekwentnej realizacji jakiegoś planu, według ściśle określonych reguł, zazwyczaj na wyścigi z rywalem lub w opozycji do jego własnego sprytnego pomysłu. Czasami zdarzają się kombinacje obu typów (np. większość gier zespołowych, z piłką nożną na czele, wymaga zarówno zręczności jak i strategicznego myślenia), ale zazwyczaj jeden z nich przeważa. Ten sam podział dotyczy też gier komputerowych.

Pierwsze gry komputerowe, jak „Pong„, „Space Invaders” czy „Pac-Man„, były bardzo proste i najczęściej zręcznościowe – bo już najdawniejsze komputery górowały nad człowiekiem w dziedzinie szybkości działania i reakcji, ale zupełnie nie radziły sobie z kreatywnością. Ustrzelenie latającego po ekranie kosmity, względnie ucieczka przed nim – to mogło być wyzwaniem od samego początku, natomiast musiało minąć wiele lat, zanim z maszyną dało się zagrać na przyzwoitym poziomie w brydża czy szachy, nie mówiąc o tworzeniu wielowymiarowych gier strategicznych typu „Civilization” (oczywiście zdarzały się sprytnie zaprojektowane gry „na myślenie”, typu „Oregon Trail” – tam jednak nie rywalizowało się z komputerem na równych zasadach, tylko starało, przy pomocy odpowiednich decyzji, unikać zastawionych przez program pułapek). Natomiast wraz z rosnącymi możliwościami sprzętu pojawiły się nowe rodzaje gier, w tym symulacje – przede wszystkim lotnicze i samochodowe.

Symulacji nie da się przeprowadzić bez komputera. Bez prądu elektrycznego można zagrać w chińczyka, w bierki, we wspomniane już karty lub szachy, a nawet w strategie biznesowe typu „Monopoly” czy popularnego swego czasu „Gwiezdnego Kupca” (choć ten ostatni to już lekki masochizm, bo ilość danych do przetwarzania w pamięci momentami przekracza tam granicę tego, co można uważać za zabawę). Jednak żeby w przekonujący sposób wcielić się w pilota myśliwca lub kierowcę wyścigowego musimy dysponować zaawansowanym hard– i software’em.

O jakim stopniu zaawansowania mówimy? To sprawa względna i zmieniająca się w czasie. Na tej samej zasadzie moglibyśmy się pytać „ile trzeba zarabiać, by wygodnie żyć?”, albo – żeby pozostać na bardziej neutralnym, automobilowym poletku – „ile trzeba mocy, żeby dynamicznie jeździć?”. Na takie pytania każdy z nas odpowie inaczej, bo każdy ma własne punkty odniesienia. Kiedyś samochód 50-konny nazywał się Rolls-Royce Silver Ghost i był atrybutem milionerów, dziś 122-konna Toyota Prius symbolizuje coś nader nudnego i ślamazarnego. Tak samo z komputerami, które w ciągu swojej historii przyspieszyły nie kilka, a całe tysiące razy, a mimo to gracze nadal uskarżają się na „zamulanie”. Z dokładnie tego samego powodu, co samochodziarze – tzn. przez nieprawdopodobny wręcz wzrost oczekiwań.

***

Która samochodowa lub lotnicza gra jest symulacją, a która tylko zręcznościówką? To oczywiście zależy od epoki.

Gdy byłem dzieckiem, a typowy domowy komputer nazywał się Atari 800 XL lub Commodore 64, samochodową grą zręcznościową był np. „Night Driver„. Akcja, jak sama nazwa wskazuje, rozgrywała się w nocy – ten sprytny wybieg doskonale usprawiedliwiał skrajne ubóstwo graficzne programu. Na marginesie dodam, że właśnie komputerowym grom zręcznościowym przypisuję się to, że pod koniec XX wieku znacząco poprawił się przeciętny refleks i spostrzegawczość dzieci, również w badaniach prowadzonych bez użycia komputera.

 

Natomiast najbardziej zaawansowaną „symulacją” – tak właśnie określaną – była gra „Road Race„, której w początkach blogowania poświęciłem osobny wpis. Tutaj pory dnia zmieniały się płynnie, podobnie jak warunki drogowe i pogodowe, krajobrazy, natężenie ruchu, itp. Gracz sam wybierał optymalne trasy przez kolejne amerykańskie miasta (element strategii!!), dające się rozpoznawać po charakterystycznych budowlach. Po drodze zmieniało się biegi, tankowało, unikało kontroli radarowych, a w razie wyczerpania paliwa lub awarii silnika można było nawet pchać auto do najbliższej stacji. To naprawdę wydawało się super-realistyczne, mimo że sama jazda sprowadzała się do tego samego co w „Night Driver” – tzn. wymachiwania dżojstikiem w celu unikania kolizji z jednostajnie przesuwającymi się, pozostałymi uczestnikami ruchu. 

 

„Night Driver” działał nawet na konsoli Atari 2600, dysponującej grafiką o rozdzielczości 160 x 102 piksele i pamięcią RAM o pojemności 128 bajtów (to nie pomyłka – BAJTÓW, nie kilobajtów, choć kartridże z grami miały dodatkowe 256 bajtów RAM i 4 kilobajty ROM). Z kolei „Road Race” – działający w rozdzielczości 320×192 piksele o 16 różnych kolorach – wymagał już 64 kB RAM, a na 5,25-calowej dyskietce zajmował całą jedną stronę, czyli 90 kB.

Do tak zamierzchłych czasów wracam po to, by pokazać, jak bardzo zmieniły się nam standardy. Dziś bowiem chcę opowiedzieć o grze „Dirt 3„, wydanej w 2011r. na ówczesne platformy sprzętowe: od czasów ośmiobitowców procesory komputerów domowych przyspieszyły o czynnik mniej więcej 3.000, pamięć operacyjna pomnożyła się nawet milion razy (!!), zaś pliki „Dirt 3„, o objętości 14 GB, zajęłyby ponad 77.000 dwustronnych dyskietek z Atari. Program obsługuje oczywiście współczesne kierownice z pedałami i force feedbackiem (dla niewtajemniczonych: z elektrycznymi silniczkami symulującymi wszelkie siły występujące na kierownicy prawdziwego auta), lecz mimo tego wszystkiego nikt jej symulacją nie nazwie.

„Dirt 3” odwzorowuje współczesne sobie oraz historyczne rajdy samochodowe. Na monitorze wygląda znacznie bardziej realistycznie niż w czasach ośmiobitowców prawdziwe filmy kręcone z kabin prawdziwych rajdówek. Dlaczego więc nie zasługuje na miano symulacji?

***

„Dirt 3” to tytuł stworzony i wydany przez słynną grupę Codemasters, która od prawie 40 lat wypuszcza różne serie gier samochodowych – w tym „F1„, „Grid” czy „Colin McRae Rally„, przemianowaną w 2011r. na „Dirt„. Dlatego, mimo liczby 3 w nazwie, mówimy o już dziewiątej odsłonie zabawy, rozpoczętej w 1998r. i… chwalonej za ogromny, jak na tamten czas, realizm rozgrywki. Tyle że w międzyczasie sporo się pozmieniało: pierwszy oficjalny patron serii, Colin McRae, zginął w wypadku śmigłowca, i choć znaleziono dlań godnego następcę w osobie (dziś też już nieżyjącego) Kena Blocka, to jednocześnie model fizyki został mocno uproszczony.

W grze występują nazwiska wielu znanych rajdowców (Sébastien Ogier, Sébastien Loeb, Mohammed Ben Sulayem, a także sam Ken Block), ale to świadczy głównie o wysokim budżecie produkcji. Dla gracza ważniejsza jest dostępność wielu dyscyplin rajdowego sportu, wielu lokacji rozsianych po całym świecie i oczywiście wielu wspaniałych samochodów z różnych epok.

Zacznijmy od dyscyplin. W „Dirt 3” nie ma niestety trybu mistrzostw, są za to cztery kolejne „sezony” złożone z wielu rodzajów imprez o stopniowo rosnącej trudności. Za dobre miejsca gracz otrzymuje „punkty prestiżu”, które odblokowują kolejne zawody i przyciągają zainteresowanie coraz mocniejszych rajdowych zespołów, z których samochodów można korzystać.

Rally to klasyczne rajdy obejmujące po kilka indywidualnie przejeżdżanych odcinków specjalnych. Wyróżnikiem jest tutaj udział pilota dyktującego przebieg trasy, a wadą – mała liczba dostępnych OSów (2-4 na rajd, na szczęście ze zmienną pogodą i porami dnia, co urozmaica rozgrywkę).

 

Rallycross to coś pośredniego między rajdami i wyścigami: przejazd w grupie, zderzak w zderzak, kilku okrążeń zamkniętego obwodu drogi, która jednak bardziej przypomina OSy niż wyścigowe tory (przede wszystkim pod względem rodzajów nawierzchni i zróżnicowania profilu)

 

Landrush to zmyślone przez twórców gry zawody przypominające rallycross, z tym że bez pilota, z trudniejszymi warunkami drogowymi, dodatkowymi przeszkodami (np. wodnymi) oraz udziałem ciężkich pojazdów terenowych – fikcyjnych, choć podobnych do uczestniczących w Rajdzie Dakar czy amerykańskim Baja 1000

 

Head-to-head to bezpośredni pojedynek dwóch zawodników pokonujących równocześnie tę samą, zamkniętą trasę przypominającą tor rallycrossowy, lecz nie wchodzących sobie w drogę dzięki wzdłużnej barierze rozdzielającej pasy ruchu

 

Trailblazer to kolejny tryb niemający wzorca w rzeczywistości. Według twórców gry ma przypominać wyścigi górskie, choć trasy wcale nie prowadzą pod górę i są z reguły bardzo szybkie. W praktyce trailblazer wygląda prawie jak klasyczny rajd (Rally), poza tym że jeździ się bez pomocy pilota, autami typu Audi Quattro Pikes Peak, Peugeot 405 T16 czy Toyota Tacoma Special.

 

Wreszcie gymkhana – czyli jazda na punkty, polegająca na wykonywaniu różnych sztuczek typu driftowanie, kręcenie bączków, skoki w powietrzu, rozjeżdżanie styropianowych przeszkód, itp. Ten tryb jest dla serii nowością i bywa oceniany różnie: jedni uważają go za fajne urozmaicenie, inni – za niepoważną i frustrującą przeszkodę w osiąganiu postępu w grze.

 

Na powyższych filmach widać różne miejsca akcji. Warunków zimowych możemy doświadczyć w Norwegii lub Aspen (stan Kolorado), pustynnych w Kenii, szutrowe OSy występują w Finlandii, deszczowo-błotniste w Michigan, asfaltowe odcinki uliczne w tokijskiej dzielnicy Shibuya, a asfaltowo-śnieżne w rajdzie Monte-Carlo. Areny gymkhany i rallycrossu mamy w Monaco, Los Angeles i pod nieczynną londyńską elektrownią Battersea.

Efekty pogodowe, zmiany pór dnia i ogólnie cała graficzna strona gry – to wszystko jest absolutnie bez zarzutu. Szczegóły krajobrazu, wyglądu aut, dłonie kierowcy przekładane na kierownicy i drążku przekładni, fruwające odłamki zderzaków i blach nadwozia – cały przedstawiony świat prezentuje się rewelacyjnie.

Deszcz i błoto robią wielkie wrażenie… 

 

…podobnie jak reflektory B-grupowego Audi Quattro rozcinające lodowatą noc we francuskich Alpach.

 

Wybór samochodów jest bardzo szeroki i zależny od zdobytych punktów prestiżu, dających dostęp do wsparcia coraz silniejszych zespołów. W samych imprezach typu Rally mamy do dyspozycji pojazdy z lat 60-tych (Mini Cooper 1275S, Lancia Fulvia, Alpine A110), 70-tych (Opel Kadett, Ford Escort, Fiat 131 Abarth, Lancia Stratos), 80-tych (Ford Sierra Cosworth, Opel Manta 400, BMW E30 M3), z Grupy B (Audi Quattro, Ford RS 200, Austin Metro, Peugeot 205 T16, Lancia Delta), Grupy A z lat 90-tych (Subaru Impreza, Ford Escort Cosworth, Lancia Delta Integrale, Toyota Celica GT4), ze współczesnej programowi klasy Super 2000 (Peugeot 207, Fiat Grande Punto Abarth) oraz WRC (Ford Focus RS, Ford Fiesta, Citroen C4, Mini Countryman). W rallycrossie i na torach terenowych można ponadto dorwać Lancera Evo X, Volkswagena Touarega, Hummera H3 i inne.

Każde zawody rozpoczynają się wprowadzającym klipem video, w którym dwójka ludzi, mężczyzna i kobieta, przedstawia graczowi zadanie. To odrobinę irytujące, bo odpalając rajdową grę raczej wiemy, czym jest historyczny Rallye Monte Carlo, a czym gymkhana, ale z drugiej strony taka gadka z filmem w tle sugestywnie tworzy atmosferę (zwłaszcza że „komentatorzy” prowadzą z sobą dialog, przytaczają krótkie anegdotki, a kamera pokazuje piękne widoczki skandynawskiej zimy albo kenijskiej sawanny, zazwyczaj o tzw. „złotej godzinie”, niedługo przez zachodem słońca).

Tak według Codemasters wygląda cały Rallye Monte Carlo. W prawdziwym świecie edycja 2025 liczyła nie cztery, a osiemnaście OSów (edycja 2010, ostatnia przed wydaniem gry – piętnaście). Ponadto w realu odcinki są znacznie dłuższe: przykładowo Col de Turini liczy sobie nie 3,4 km, a zazwyczaj około 15 (kiedyś przekraczało 30, bo taką długość ma cała droga na przełęcz, jednak obecnie start umieszcza się w jej połowie). Tyle że takie dystanse byłyby bardzo trudne dla graczy, nie mówiąc o zapotrzebowaniu na zasoby sprzętowe i roboczogodziny twórców. 

 

Ustawianie parametrów samochodu jak najbardziej tu występuje, ale w formie bardzo schematycznej: wybieramy jeden z pięciu wariantów przełożeń skrzyni biegów, siły docisku, twardości resorowania, prześwitu, szpery dyferencjału i rozdziału siły hamowania pomiędzy osie. Te rzeczy naprawdę zmieniają zachowanie samochodu, choć sugerowane przez program ustawienia domyślne są zwykle optymalnymi na danej trasie, co eliminuje sporą część zabawy. Brakuje też głębszych szczegółów, typu dopasowywanie poszczególnych biegów czy detali geometrii zawieszenia – między innymi dlatego „Dirt 3” nie można uznać za symulację.

 

Można też wybrać trudność: jedną z pięciu szybkości wirtualnych przeciwników, model uszkodzeń (żaden, wyłącznie wizualny lub realistyczny, z tym że nawet te ostatni wybacza stanowczo zbyt wiele), a także asysty kierowcy: ABS, wyświetlanie na jezdni idealnej linii wyścigowej (z kolorowymi podpowiedziami punktów hamowania), kontrolę stabilności (przypominającą system ESP), kontrolę pedału gazu (ASR), a nawet bezpośrednie ingerencje komputera w kierowanie i hamowanie (to już przypomina jazdę autonomiczną, dobrą co najwyżej dla dzieci w wieku przedszkolnym). 

 

W trakcie jazdy można zmieniać perspektywę: akcję możemy oglądać zza kierownicy (największy realizm), znad przedniego zderzaka (tak jeździć najłatwiej, bo nic nie zasłania drogi, a w złej pogodzie nie przeszkadzają wycieraczki i brudna szyba), lub z kamery „trzecioosobowej” (zza samochodu, z lotu ptaka). Inną ciekawostką są tzw. flashbacki, czyli możliwość cofnięcia czasu o 10 sekund, jeśli popełnimy głupi błąd – to jednak odbiera część należnych punktów prestiżu, no i stanowi kolejny element zręcznościowego, niesymulacyjnego charakteru gry. Zresztą użyteczność flashbacków ogranicza możliwość restartu każdego odcinka bez żadnych konsekwencji – w każdym momencie, aż do osiągnięcia mety, wobec czego każdy gracz wybierze raczej restart.

Pilot jedzie z nami tylko w niektórych rodzajach zawodów. Podaje na głos kierunek i rodzaj zakrętów, odległości pomiędzy nimi, a poza tym ostrzega o hopkach, bramkach, mostkach, przeszkodach wodnych, ślepych narożnikach i podpowiada „ciąć”, „zostań na wewnętrznej”, itp. To jeden z nielicznych elementów gry, który pozwala wczuć się w prawdziwego rajdowca: sam kiedyś zastanawiałem się, jak można skupiać się na prowadzeniu B-grupowego potwora na granicy fizycznych możliwości i jednocześnie wsłuchiwać w szczegółowe polecenia „umysłowego”, bez jakiegokolwiek miejsca na błąd. Nie można oczywiście powiedzieć, że gra – zwłaszcza taka jak „Dirt 3” – dokładnie odwzorowuje warunki rajdowe, ale po chwili praktyki można złapać się na zupełnie bezwiednym przyjmowaniu do wiadomości i wykonywaniu słyszanych w słuchawkach instrukcji. „Right three don’t cut, to hairpin left tightens, one hundred twenty, keep left over crest” – i tak przez całą długość OSu. Bardzo ciekawe doświadczenie, poniekąd przeczące twierdzeniu psychologów o niezdolności ludzkiego mózgu do jednoczesnego przetwarzania bodźców wzrokowych i słuchowych.

***

Największy problem z „Dirt 3” dotyczy zastosowanego modelu fizyki – i jest to problem poniekąd filozoficzny. Czy wolimy maksymalny realizm, a równocześnie maksymalną trudność gry (która przecież ma być zabawą), czy odwrotnie – cieszyć się super-efektowną grafiką i wczuwać w mistrzów świata, mając równocześnie świadomość, że nasz wirtualny bolid zachowuje się zupełnie inaczej niż na prawdziwa rajdówka na prawdziwym OSie?

Przedstawione powyżej filmy wyglądają imponująco, ale tylko na pierwszy rzut oka. Jeśli zwrócimy uwagę na ruchy kierownicy i reakcje na nie, na odcinki pokonywane pełnym gazem i bardzo nieliczne przyhamowania, zaraz zauważymy, że mają one niewiele wspólnego z realizmem. Jeśli tylnonapędowa rajdówka zachowuje przyczepność po wbiciu gazu w podłogę na oblodzonym zakręcie, a nadrzucenie tyłem wymaga w niej użycia hamulca ręcznego, to nikt mający jakiekolwiek pojęcie o jeździe samochodem nie uzna „Dirt 3” za symulację. W tej grze można bezproblemowo przejechać zawody w koncertowy sposób, dający dobry wynik i satysfakcję, ale nie można nauczyć się jeździć naprawdę – co jest w dużym stopniu możliwe w tytułach takich jak opisywane tu niegdyś „GT Legends„, „Assetto Corsa„, a z symulacji rajdowych choćby w stareńkim, ale wciąż ogromnie cenionym przez ambitnych graczy „Richard Burns Rally„.

W recenzjach „Dirt 3” można spotkać różne opinie: jedni zastosowany tu model fizyki uznają za największą wadę programu – zwłaszcza że tradycje rozpoczętej w poprzednim stuleciu serii „Colin McRae Rally” były w tym względzie jak najlepsze – a inni opisują go jako „przystępny”, umożliwiający dobrą zabawę szerokiemu gronu graczy. Czy znajdujemy się w owym „szerokim gronie”, czy też wśród hardkorowych maniaków szukających realizmu i gotowych spędzić długie godziny na szlifowaniu swych umiejętności? Na pytanie „symulacja czy zręcznościówka?” każdy musi sobie odpowiedzieć sam.

Nazwiska Kena Blocka w tytule gry nie ma, choć można je napotkać w samej grze, a w swoim czasie było ono eksponowane w reklamach i na imprezach promocyjnych. Zapewne dlatego jedną z obowiązkowych części zabawy stała się gymkhana – w której zresztą najwyraźniej widać zręcznościowy charakter programu. Fani rajdów świetnie wiedzą, że niegdysiejsze spektakularne popisy Kena Blocka były montowane z wielokrotnie powtarzanych ujęć, nie do przeprowadzenia na żywo. Być może właśnie dlatego tryb gymkhany w „Dirt 3” chwalą dokładnie ci recenzenci, którym podoba się też zabawkowy model jazdy, podczas gdy ci rozczarowani odejściem od korzeni serii uważają go za całkowicie zbędny odciągacz od głównego sensu grania w rajdowe gry, tzn. jeżdżenia w rajdach. Ale od tego są przecież inne, prawdziwie symulacyjne tytuły.

 

Na koniec jeszcze dodam, że jeśli ktoś lubi grać z żywymi partnerami online, to niestety się spóźnił: serwery „Dirt 3” zostały wyłączone w listopadzie 2025r., po ponad czternastu latach działania. Tryb jednoosobowy działa na szczęście jak zawsze – o ile zdobędziemy jakoś tę grę. To nie jest tak proste jak kiedyś, bo główne platformy cyfrowe od dawna już jej nie oferują, ale w sieci można gdzieniegdzie znaleźć niedrogie klucze.

 

Wszystkie ilustracje są zrzutami ekranu z opisywanej gry

Jeśli podobał Ci się artykuł – możesz rozważyć postawienie mi symbolicznej kawy (bez wpływu na dostępność treści bloga, przeszłych i przyszłych – one są i zawsze będą całkowicie darmowe i całkowicie niekomercyjne)